Uzależnienie a podejmowanie decyzji to zależność, którą można zauważyć zarówno u osób nadużywających alkoholu, jak i narkotyków czy leków. Z czasem substancja zaczyna zajmować coraz ważniejsze miejsce w życiu, a decyzje, które wcześniej wydawałyby się nieracjonalne, zaczynają być podporządkowane możliwości wypicia alkoholu lub przyjęcia kolejnej dawki.
Nie oznacza to, że osoba uzależniona całkowicie traci zdolność logicznego myślenia. Problem jest bardziej złożony. Uzależnienie wpływa na układ nagrody, kontrolę impulsów, ocenę konsekwencji oraz sposób reagowania na stres i silne pragnienie substancji.
Dlaczego substancja zaczyna mieć tak duże znaczenie?
Mózg uczy się na podstawie nagrody. Zachowania, które przynoszą przyjemność lub pozwalają uniknąć dyskomfortu, mają tendencję do powtarzania się.
Alkohol i inne substancje psychoaktywne mogą silnie oddziaływać na układ nagrody. Z czasem mózg zaczyna coraz mocniej kojarzyć określone miejsca, osoby, emocje czy sytuacje z możliwością użycia substancji.
W efekcie myśl o alkoholu lub narkotyku może pojawiać się automatycznie, szczególnie w sytuacji stresu, napięcia czy kontaktu z bodźcem kojarzącym się z wcześniejszym używaniem.
Natychmiastowa nagroda zaczyna wygrywać z przyszłymi konsekwencjami
Jednym z charakterystycznych problemów związanych z uzależnieniem jest coraz większe znaczenie natychmiastowego efektu.
Osoba może doskonale wiedzieć, że kolejny wieczór z alkoholem oznacza problemy następnego dnia. Może pamiętać o wcześniejszych konfliktach, problemach finansowych czy pogorszeniu zdrowia, a mimo to zdecydować się na picie.
W danym momencie możliwość szybkiego zmniejszenia napięcia lub doświadczenia przyjemności może stać się ważniejsza niż konsekwencje, które pojawią się dopiero za kilka godzin, dni lub miesięcy.
Dlaczego osoba uzależniona podejmuje decyzje, których później żałuje?
Decyzje podejmowane pod wpływem silnego głodu substancji mogą znacząco różnić się od tych podejmowanych w spokojnym stanie.
Przykładem może być osoba, która rano zdecydowanie deklaruje, że nie będzie piła. Po południu pojawia się jednak stresująca sytuacja, konflikt albo kontakt ze znajomymi kojarzącymi się z alkoholem.
Wtedy wcześniejszy plan może zostać zastąpiony myślą:
- „wypiję tylko jedno”,
- „dzisiaj wyjątkowo mogę”,
- „od jutra naprawdę przestaję”,
- „muszę się jakoś uspokoić”,
- „tym razem będę kontrolować ilość”.
Po zakończeniu picia może ponownie pojawić się żal i przekonanie, że następnym razem decyzja będzie inna.
Uzależnienie wpływa na ocenę ryzyka
Wraz z rozwojem problemu człowiek może podejmować coraz bardziej ryzykowne decyzje związane ze zdobyciem lub używaniem substancji.
Może to oznaczać między innymi:
- picie przed pracą,
- prowadzenie pojazdu po alkoholu,
- wydawanie pieniędzy przeznaczonych na inne potrzeby,
- ukrywanie picia przed rodziną,
- zaniedbywanie obowiązków,
- łączenie alkoholu z lekami,
- kontynuowanie używania mimo pogarszającego się zdrowia.
To jeden z powodów, dla których warto zwracać uwagę na sygnały świadczące o tym, że alkohol zaczyna przejmować kontrolę nad życiem.
Głód substancji zawęża sposób myślenia
Silny głód alkoholowy lub narkotykowy może sprawić, że uwaga zostaje skoncentrowana przede wszystkim na zdobyciu substancji i szybkim zmniejszeniu napięcia.
Argumenty przemawiające przeciwko użyciu nadal mogą być znane, ale w danym momencie tracą znaczenie. Człowiek zaczyna szukać uzasadnienia dla decyzji, którą emocjonalnie już podjął.
Może wtedy minimalizować zagrożenie, przypominać sobie sytuacje, w których „nic złego się nie wydarzyło”, albo przekonywać siebie, że tym razem uda się zachować kontrolę.
Dlaczego obietnice składane rano mogą nie działać wieczorem?
To częsty problem w uzależnieniu. Po negatywnych konsekwencjach picia motywacja do zmiany może być bardzo silna. Osoba naprawdę może wierzyć, że już nigdy więcej nie sięgnie po alkohol.
Po kilku godzinach lub dniach emocje związane z wcześniejszym wydarzeniem słabną. Jednocześnie pojawiają się nowe bodźce – stres, nuda, samotność, spotkanie towarzyskie albo silna ochota na alkohol.
Decyzja zostaje wtedy ponownie oceniona w zupełnie innych warunkach emocjonalnych.
Uzależnienie może prowadzić do racjonalizowania własnych decyzji
Człowiek naturalnie próbuje znaleźć logiczne wyjaśnienie swojego zachowania. W uzależnieniu może to prowadzić do tworzenia kolejnych usprawiedliwień.
Przykładowe myśli to:
- „wszyscy czasem piją”,
- „mam ostatnio dużo stresu”,
- „przecież normalnie chodzę do pracy”,
- „mogę przestać, kiedy będę chciał”,
- „problemem nie jest alkohol, tylko moja sytuacja”.
Takie tłumaczenia pozwalają przez pewien czas ignorować konsekwencje i kontynuować dotychczasowe zachowanie.
Mechanizm zaprzeczania utrudnia zauważenie problemu
Jednym z mechanizmów psychologicznych związanych z uzależnieniem jest zaprzeczanie. Osoba może dostrzegać pojedyncze problemy, ale nie łączyć ich z alkoholem lub inną substancją.
Konflikt rodzinny może zostać uznany za winę partnera, problemy zawodowe za efekt złego pracodawcy, a złe samopoczucie za wynik stresu.
Więcej na ten temat opisujemy w artykule Mechanizmy zaprzeczania w uzależnieniu – jak działają?.
Dlaczego bliscy czasami nie rozumieją decyzji osoby uzależnionej?
Z perspektywy osoby nieuzależnionej wiele zachowań może wydawać się całkowicie niezrozumiałych.
Rodzina może pytać: „Dlaczego znowu pije, skoro wie, co się stanie?”. Problem polega na tym, że sama wiedza o konsekwencjach nie zawsze wystarcza do zmiany zachowania.
Uzależnienie wpływa na motywację, reakcję na nagrodę, kontrolę impulsów oraz sposób reagowania na stres. Dlatego proste argumentowanie i przypominanie o konsekwencjach często okazuje się niewystarczające.
Stres dodatkowo utrudnia podejmowanie racjonalnych decyzji
Stres jest jednym z częstych czynników zwiększających ryzyko powrotu do używania substancji. Jeżeli przez długi czas alkohol był sposobem na rozładowanie napięcia, mózg może automatycznie podpowiadać znane wcześniej rozwiązanie.
Dlatego ważnym elementem wychodzenia z uzależnienia jest nauka nowych sposobów radzenia sobie z trudnymi emocjami, konfliktem, zmęczeniem czy presją.
Czy zdolność podejmowania decyzji może się poprawić?
Tak. Zaprzestanie używania substancji, stabilizacja stanu zdrowia oraz terapia mogą pomóc stopniowo odzyskiwać większą kontrolę nad własnym zachowaniem.
Ważne jest jednak nie tylko samo niepicie, ale również zrozumienie sytuacji, które wcześniej prowadziły do używania substancji.
Pomocne może być:
- rozpoznawanie sytuacji wysokiego ryzyka,
- planowanie reakcji na głód alkoholowy lub narkotykowy,
- unikanie części wyzwalaczy w pierwszym okresie abstynencji,
- budowanie nowych nawyków,
- nauka radzenia sobie ze stresem,
- korzystanie ze wsparcia innych osób.
Dlaczego terapia jest ważna?
Detoks może pomóc bezpiecznie przejść przez fizyczny etap odstawienia substancji, ale nie zmienia automatycznie schematów myślenia i zachowania rozwijanych przez miesiące lub lata.
Dlatego po ustabilizowaniu stanu organizmu ważna jest dalsza praca nad przyczynami i mechanizmami uzależnienia. Pomocna może być terapia indywidualna lub grupowa po detoksie.
Pierwszy krok do odzyskania kontroli
Moment, w którym osoba zaczyna zauważać, że alkohol, narkotyki lub leki wpływają na jej decyzje, może być ważnym początkiem zmiany.
Nie trzeba czekać do całkowitej utraty kontroli, poważnego kryzysu rodzinnego czy problemów zawodowych. Im wcześniej zostanie zauważony rozwijający się problem, tym wcześniej można podjąć działania prowadzące do jego zatrzymania.
Pomoc z dojazdem w Poznaniu i okolicach
Jeżeli problem dotyczy długotrwałego picia, ciągu alkoholowego lub używania innych substancji, świadczymy pomoc z dojazdem do pacjenta na terenie Poznania i okolic do około 150 km.
Działamy 7 dni w tygodniu, również w weekendy i święta. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny stanu pacjenta oraz dobrania odpowiedniego sposobu postępowania.
Od Nowa – Teresa Rybszleger
📞 661 170 539
Podsumowanie
Uzależnienie może stopniowo zmieniać sposób podejmowania decyzji. Natychmiastowa potrzeba zmniejszenia napięcia lub sięgnięcia po substancję zaczyna konkurować z wiedzą o przyszłych konsekwencjach. Pojawiają się racjonalizacje, impulsywne decyzje oraz powtarzanie zachowań, których osoba później żałuje.
Nie oznacza to jednak, że zmiana jest niemożliwa. Abstynencja, terapia, rozpoznawanie własnych wyzwalaczy oraz budowanie nowych sposobów reagowania mogą stopniowo pomagać w odzyskiwaniu kontroli nad codziennymi wyborami.
